Nguyễn Trãi - Ức Trai (Canh Thân 1380-Nhâm Tuất 1442)

Danh sĩ, nhà văn hoá lớn, hiệu Ức Trai, cháu ngoại Tư Đồ Trần Nguyên Đán – tôn thất nhà Trần – con danh sĩ Nguyễn Ứng Long tức Nguyễn Phi Khanh. Quê làng Nhị Khê, huyện Thượng Phúc, tỉnh Hà Đông (nay là thôn Nhị Khê, xã Quốc Tuấn, huyện Thượng Phúc, thuộc tỉnh Hà Tây).

Năm Canh Thìn 1400 ông đỗ Thái học sinh, đời nhà Hồ, lúc 20 tuổi. Làm ngự sử đài chánh chưởng. Năm Đinh Hợi 1407 nhà Minh sang cướp nước ta, cha ông bị chúng bắt giải về Kim Lăng, ông đi theo đến Nam Quan gặp cha. Cha ông khuyên ông hãy trở về lo việc báo thù cho cha, rửa hận cho nước, ông vâng lời nhưng khi trở về, ông bị chúng bắt giam lỏng ở phía Nam thành Đông Quan (Hà Nội).

Năm Mậu Tuất 1418 ông cùng Trần Nguyên Hãn trốn vào Lam Sơn, tham dự cuộc khởi nghĩa do Lê Lợi lãnh đạo. Suốt 10 năm kháng chiến cứu nước, ông đã ra tài về chiến lược quân sự, ngoại giao giúp cuộc kháng chiến thành công.

Năm Định vị 1427 ông được liệt vào hàng Đại phu, coi sóc các việc chính trị và gồm coi việc ở Viện Khu mật. Năm sau (Mậu Thân 1428) Lê Lợi lên ngôi, phong ông tước Quan Phục Hầu và cho theo họ vua, nên cũng gọi là Lê Trãi.

Đến khi Lê Thái Tổ mất, ông bị bọn nịnh thần gièm pha nên phải cáo quan, ẩn dật ở Côn Sơn, thuộc Chí Linh, tỉnh Hải Duơng (nay vẫn thuộc Hải Dương).

Năm Giáp Dần 1434, Lê Thái Tông lại triệu ông ra, tỏ vẻ tin dùng, ông đành trở lại triều đình lo việc chính trị, văn hoá. Nhưng không bao lâu Lê Thái Tông đi duyệt binh ở Hải Dương, ngụ nơi Vườn Vải (Lệ Chi Viên) của ông, rồi đột ngột bệnh mất tại đấy. Đám gian thần nhân đó ghép ông vào tội đã khiến nàng hầu Nguyện Thị Lộ giết vua, rồi bắt ông giam vào ngục.

Năm Nhâm Tuất, ngày 16-8 Ất lịch (19-9-1442) ông bị giết với cả ba họ, thọ 62 tuổi.

Sang đời Lê Thánh Tông, nỗi oan của ông được giải, vua truy phong là Tế Văn Hầu, và các con cháu còn sót lại (Nguyễn Anh Võ, Tô Giám, Tô Kiên,…) đều được trọng dụng.

Các tác phẩm của ông:

 Bình Ngô đại cáo

 Bài văn bia Vĩnh Lăng ở Lam Sơn

 Quân trung từ mệnh tập

 Ức Trai dư địa chí

 Quốc âm thi tập

 Ức Trai di tập

 Ngọc Đường di cảo

 Gia huấn ca

Nguồn:Thư viện Trung tâm sưu tầm và tập hợp.